Þegar meta á nýjar lausnir í landbúnaði veitir reynsla bænda erlendis, sem hafa þegar prófað þær í framkvæmd, oft bestu innsýnina fyrir íslenska bændur.
Í heimsókn Terraforming LIFE til Færeyja gafst verkefnahópnum tækifæri til að heimsækja Sigert Patursson, bónda á bænum Vatnaskarðar, og taka viðtal við hann um reynslu hans. Sigert hefur starfað við búskap alla sína starfsævi og gegnt veigamiklu hlutverki í færeyskum landbúnaði, meðal annars sem formaður Bændasamtakanna í rúman áratug.
Frá því að lífgasverið FÖRKA hóf starfsemi árið 2020 hefur Sigert nýtt áburð þaðan á búi sínu. FÖRKA nýtir lífræna hliðarstrauma frá fiskeldi ásamt kúamykju og umbreytir þeim í orku og lífrænan áburð.
Reynslan hefur verið mjög jákvæð. Lífræni áburðurinn frá FÖRKA hefur gert Sigert kleift að draga verulega úr notkun tilbúins áburðar og lækka kostnað um allt að 40%. Þess má geta að hann hefur ekki þurft að fjárfesta í viðbótarbúnaði. Hann bendir einnig á ýmsa aðra kosti, svo sem einfaldari meðhöndlun, mun minni lykt og minna illgresi.
Þótt ákveðinn munur sé á lausninni í Færeyjum og þeirri nálgun sem unnið er að innan Terraforming LIFE, veitir þessi reynsla mikilvæga innsýn í hvernig slíkar lausnir gætu nýst íslenskum bændum.
Ertu til í að segja okkur frá búinu þínu og framleiðslunni?
„Ég tók við búinu af frænda mínum árið 2000. Ég ólst upp á bænum Kirkjubøur, þar sem voru bæði mjólkurkýr og sauðfé, og hef því alla tíð unnið með nautgripi.
Hér á bænum okkar, Vatnaskarðar, eru nú um 70 mjólkurkýr, og með kálfum og kvígum eru dýrin um 140 talsins. Auk þess erum við með um 270 kindur. Mjólkurframleiðslan nemur um 650 tonnum á ári, og auk þess slátrum við eldri kúm, um 20 til 30 á ári.
Samhliða búskapnum hef ég tekið virkan þátt í hagsmunastarfi landbúnaðarins. Ég hef setið í stjórn Bændasamtakanna frá árinu 2000 og verið formaður þeirra síðustu 13 ár. Einnig hef ég setið í stjórn mjólkursamlagsins MBM frá 2011 og tók við stjórnarformennsku þar árið 2024.“
Hversu lengi hefur þú notað áburð frá FÖRKA?
“Frá fyrsta degi. FÖRKA hóf starfsemi árið 2020 og ég hef notað áburðinn frá upphafi.
Hugmyndin er þó mun eldri. Um árabil var rætt um að reisa hér lífgasver, en fjárfestingin er stór og erfitt reyndist að koma verkefninu af stað. Á sama tíma glímdi laxeldið í Færeyjum við þann vanda að nýta og meðhöndla lífræna hliðarstrauma og dauðan fisk, og greiddi háar upphæðir fyrir að flytja efnið úr landi.
Frá mínu sjónarhorni var rökréttara að nýta þetta efni innanlands, enda um að ræða verðmæt næringarefni sem má nýta í landbúnaði og lífgasframleiðslu. Þegar laxeldið sá þennan möguleika varð til grundvöllur fyrir fjárfestingu. Samstarfið var rökrétt: kúamykja frá búunum hjálpar til við að halda verinu gangandi, fiskhráefnið bætir áburðinn, laxeldið leysir sitt viðfangsefni og samfélagið nýtur góðs af í formi raforku, hita og minni losunar gróðurhúsalofttegunda. Í þessu felst ávinningur fyrir alla. “
Hverjir eru helstu kostirnir fyrir þig sem bónda?
„Einn helsti kosturinn er að áburðurinn er jafnari í samsetningu en ómeðhöndluð mykja. Þurrefnishlutfallið er lægra og hlutfall steinefna hærra, sem gerir hann auðveldari í meðhöndlun.
Annað mikilvægt atriði er að flest illgresisfræ brotna niður í lífgasferlinu, sem skiptir miklu máli í daglegum rekstri.
Lyktarmunur er einnig greinilegur. Ef fiskur væri ekki hluti af áburðinum væri lyktin líklega enn minni, en eins og staðan er nú er hún mun minni en af venjulegri kúamykju.
Fyrir mig skiptir einnig máli að vera hluti af kerfi sem nýtir auðlindir til fulls og byggir á hringrás og heildstæðri nálgun. Ég get sagt við fólk að kúamykjan mín hjálpi til við að hita heimili þeirra og hlaða síma. Það er góð saga og hún skiptir máli. “
Hverju hefur þetta breytt í uppskeru?
„Það er í raun ekki mikill munur á grasframleiðslunni sjálfri. Helsti munurinn er sá að við fáum sama magn af grasi með minni notkun af tilbúnum áburði.
Við framleiðum fyrst og fremst gras fyrir búfé, og út frá því sjónarhorni hefur árangurinn verið mjög góður.“
Geturðu lýst ferlinu í framkvæmd?
“FÖRKA sér um allan flutning. Þeir koma með fulla tanka af lífrænum áburði og tæma í geymslur á búinu. Svo fara þeir í fjósið og taka ferska kúamykju með sér aftur í lífgasverið.
Engin bein greiðsla fer fram í þessu ferli. Ég afhendi einn farm og fæ einn til baka.
Þetta gerir ferlið einfalt fyrir bændur.“
Hefur þú þurft að fjárfesta í nýjum búnaði?
„Nei, ég nota sama búnað og áður.
Það er einn af kostunum – engar stórar fjárfestingar eða breytingar hafa verið nauðsynlegar.“
Hvernig er lyktin miðað við hefðbundna kúamykju?
„Það er klárlega munur.
Þegar unnið er með áburðinn frá lífgasverinu er lyktin dálítið eins og af eggjaskurn eða sú lykt sem stundum finnst af heitu vatni á Íslandi. Hún er mest áberandi þegar áburðurinn er borinn á.
En helsti munurinn er hversu fljótt lyktin hverfur. Lykt af venjulegri kúamykju getur verið viðvarandi í um tvær vikur, en lyktin af lífrænum áburði frá FÖRKA er yfirleitt horfin daginn eftir.
Það er mikill kostur, sérstaklega á svæðum þar sem byggð er nálægt.“
Af hverju notar þú áburðinn frá lífgasverinu?
„Í upphafi var það fyrst og fremst vegna lyktarinnar, enda er ég með búskap nálægt þéttbýli.
En kostirnir eru fleiri. Lífgasferlið eyðir flestum illgresisfræjum, og áburðurinn er þynnri og jafnari, sem gerir hann auðveldari í meðhöndlun. Það er auðveldara að dæla honum og dreifa, og hann fellur vel að daglegum búskaparháttum.
Þar sem hann er þynnri situr minna lífrænt efni eftir á plöntunum. Þegar slöngur eru notaðar nær hann betur niður í jarðveginn, til rótanna. Eftir tvo til þrjá daga má þegar sjá áhrifin.
Auk þess tel ég þetta góða lausn þar sem hún nýtir hráefni sem ella myndu tapast eða vera flutt úr landi.“
Hversu margir bændur í Færeyjum nota áburð frá FÖRKA?
„Nánast allir.
Það eru þó undantekningar, til dæmis á Sandoy, þar sem aðstæður varðandi flutninga og geymslu gera þátttöku erfiðari. Sum bú eru með mykjuhús undir fjósi og þyrftu sérstaka geymslu til að halda ferskri mykju og lífræna áburðinum aðskildum.
En þegar á heildina er litið taka flestir bændur þátt.“
Hvaða áhrif hefur þetta haft á notkun þína á tilbúnum áburði?
„Við notum enn tilbúinn áburð, en ég hef þegar dregið úr notkun á tilbúnum áburði um að minnsta kosti 40% og tel að sú lækkun muni aukast.
Samkvæmt mælingum virðist kalíum lækka lítillega, en köfnunarefni og fosfór aukast. Ef nýtingin væri fullkomin gæti hugsanlega nægt að bæta aðeins kalíum við. Enn er þó óvissa um hversu mikið köfnunarefni tapast út í andrúmsloftið við dreifingu, og því eru bændur skiljanlega varfærnir.
Þrátt fyrir það er þessi lækkun á kostnaði umtalsverð.“
Eru einhverjar takmarkanir eða atriði sem þarf að hafa í huga?
„Já, það eru ákveðin atriði sem þarf að fylgjast með.
Helst ber að nefna köfnunarefnið. Sé magnið of hátt og dreifingin of mikil getur það skaðað plöntur. Ef svo fer getur tekið tvær til þrjár vikur fyrir gróður að taka við sér aftur.
Það þarf einnig frekari þekkingu á hegðun næringarefna og bestu nýtingu þeirra.
Þar sem áburðurinn er þynnri þarf að aðlaga dreifingu að aðstæðum, til dæmis í halla, þar sem mjög þunn efni setjast síður í jarðveg en þykkari mykja.
Þetta virkar vel en stjórnunin skiptir máli.“
Hver telur þú að sé helsti kosturinn við lífrænan áburð samanborið við tilbúinn áburð?
„Kosturinn við mykju er að hún inniheldur öll þau steinefni sem jarðvegurinn þarf.
Tilbúinn áburður inniheldur yfirleitt aðeins takmarkað úrval næringarefna, þannig að þörfin fyrir lífrænan áburð er áfram til staðar. Hér fæst sá áburður í betra formi.
Ef litið er til fortíðar notuðu bændur þang og fiskúrgang á tún. Það var verðmætt hráefni sem styrkti bæði jarðveg og plöntur. Að því leyti er þetta ekki ný hugmynd heldur endurgerð á því sem áður var vel þekkt .“
Hvað myndir þú segja við íslenskan bónda sem er óviss um hvort hann eigi að nota áburð af svipaðri gerð og framleiddur er hjá FÖRKA?
„Það er engin ástæða til að hafa áhyggjur.
Mín reynsla er sú að þetta virkar í framkvæmd. Ef landrými er nægilegt er hægt að draga verulega úr notkun tilbúins áburðar og treysta meira á lífrænan áburð.
Fiskhlutinn skiptir þó máli. Ef einungis er unnið með kúamykju fæst í raun aftur kúamykja. Fiskefnið bætir áburðinn, einkum vegna næringarefna. Hlutfallið þarf ekki að vera mjög hátt, en áhrifin eru skýr.
Það sem skiptir mestu máli er að horfa á raunverulegan árangur. “
Hvað myndir þú segja við íbúa á svæði þar sem fólk hefur áhyggjur af því að fá lífgasver í nágrenni sitt?
„Það ætti ekki að vera vandamál.
Hér hefur þetta ekki valdið neinum vanda. Til staðar eru kerfi sem hreinsa loftið sem fer út úr byggingunni, þannig að ef áhyggjur snúa að lykt eru tæknilegar lausnir til.
Reynslan sýnir að þetta virkar vel.“
Ef þú ættir að draga þetta saman í einni setningu?
„Í einföldu máli: þetta gerir flest einfaldara.“
Við viljum þakka Sigert Patursson fyrir að taka á móti okkur og deila reynslu sinni. Þekking hans úr daglegum rekstri veitir mikilvæga innsýn, bæði fyrir verkefnateymi Terraforming LIFE og hagaðila, en einnig fyrir þróun hringrásarhagkerfisins almennt.
