Spurt og svarað
SPURT & SVARAÐ
Algengar spurningar og svör
Hér finnur þú algengar spurningar og svör. Ef þú finnur ekki svarið sem þú leitar eftir hafðu þá samband og við sendum þér svar.
Almennt
Terraforming LIFE er samstarfsverkefni á Íslandi sem snýst um að þróa lausnir til að umbreyta lífrænum hliðarstraumum úr fiskeldi á landi og búfjárrækt í verðmætar afurðir, bæði lífgas og lífrænan áburð.
Verkefnið miðar að því að skapa hringrás þar sem næringarefni eru endurnýtt í stað þess að tapast, sem styrkir sjálfbæran landbúnað, dregur úr mengun og styður við græna umbreytingu Íslands.
Verkefninu er ætlað að uppfylla kröfur yfirvalda um meðhöndlun lífrænna hliðarstrauma. Mikill uppgangur er í íslensku landeldi og framtíðarspár gera ráð fyrir áframhaldandi framleiðsluaukningu, sem kallar á sjálfbæra meðhöndlun hliðarstrauma.
Með því að nýta hliðarstrauma til framleiðslu á lífgasi og lífrænum áburði má draga úr losun gróðurhúsalofttegunda, bæta nýtingu næringarefna og styðja við orku- og loftslagsmarkmið Íslands. Verkefnið eykur bæði sjálfbærni íslensks landeldis og hefðbundins landbúnaðar.
Ávinningurinn af Terraforming LIFE verkefninu er margvíslegur. Með því að skapa hringrásarhagkerfi fyrir fiskeldismykju og búfjármykju stuðlar verkefnið að endurnýtingu næringarefna, dregur úr förgun, minnkar kolefnisspor, eykur rekstraröryggi bænda og styrkir fæðuöryggi Íslands. Verkefnið eykur einnig samstarf milli atvinnugreina og styður nýsköpun og uppbyggingu þekkingar.
Terraforming LIFE mun byggja upp lífgas- og áburðarver.
Lífgas- og áburðarver vinnur lífræna hliðarstrauma með loftfirrtu niðurbroti, ferli þar sem örverur brjóta niður lífrænt efni án súrefnis. Í þessu verkefni eru hliðarstraumarnir fiskeldismykja og búfjármykja. Með því að umbreyta þessum hliðarstraumum í lífgas- og lífrænan áburð verða til verðmætar afurðir í hringrásarkerfi þar sem næringarefni eru endurnýtt í stað þess að tapast.
Terraforming LIFE er fjármagnað með styrk úr LIFE áætlun Evrópusambandsins, sem styður við verkefni sem stuðla að umhverfisvernd og sjálfbærri þróun. Auk þess leggja þeir aðilar sem standa að verkefninu fjárhagslegt framlag til verkefnisins. Heildarstyrktarupphæð frá LIFE er 6,2 milljónir evra. Mótframlag verkefnisaðila er 4,2 milljónir evra. Áætlaður heildakostnaður verkefnisins er því 10,4 milljónir evra.
Verkefnið er samstarfsverkefni First Water, Bændasamtaka Íslands, Orkídeu, Ölfus Cluster og SMJ í Færeyjum.
Já, í Færeyjum er starfrækt lífgasver sem nýtir dauðfisk, fiskeldismykju úr ferskvatni frá landeldi og kúamykju. Verið hefur verið starfrækt síðan 2020 og mikil ánægja er með starfsemina bæði meðal bænda, landeldisfyrirtækjanna og nærsamfélagsins.
LIFE er umhverfis- og loftslagsáætlun Evrópusambandsins sem veitir styrki til verkefna sem stuðla að umhverfisvernd, sjálfbærni og loftslagsaðgerðum. Ísland getur tekið þátt í LIFE verkefnum í gegnum Evrópska efnahagssvæðissamninginn (EES).
Verkefnið hófst 1. júní 2023 og var upphaflega áætlað til fjögurra ára. Í byrjun árs 2025 var beiðni um eins árs framlengingu samþykkt. Ráðgert er að verkefninu ljúki 31. maí 2028.
Efni og söfnun
Lífgas- og áburðarverið meðhöndlar lífræna hliðarstrauma frá fiskeldi á landi og hefðbundnum landbúnaði. Frá fiskeldi er meðhöndluð fiskeldismykja ásamt fóðurleifum sem fiskarnir hafa ekki borðað. Hvað varðar búfjármykju er enn verið að kanna hvaða hliðarstraumar hentar best, en hingað til hefur áherslan verið á svína- og hrossamykju, auk kjötmjöls, þar sem það vantar farveg fyrir þessa hliðarstrauma.
Verið er að skoða ýmsa möguleika eins og til dæmis svínablóð og dauðfisk.
Þegar verkefninu lýkur í lok maí 2028 mun verða starfrækt lífgas- og áburðarver sem getur annað 30.170 tonnum af lífrænum úrgangi á ári. Þegar fram líðar stundir verður hægt að auka móttökugetu upp í 100.000 tonn af lífrænum úrgangi á ári.
Framleiðsla
Framleiðsluferlið í Terraforming LIFE felst í því að lífrænt hráefni, fyrst og fremst fiskeldismykja, fóðurleifar og búfjármykja, er safnað og blandað saman í gerjunartanki þar sem það brotnar niður í loftfirrðum aðstæðum. Við loftfirrtu gerjunina myndast lífgas sem má nýta til orkuframleiðslu og eftir stendur næringarrík melta sem er unnin áfram í lífrænan áburð.
Með þessu ferli er úrgangi umbreytt í verðmætar afurðir, dregið úr losun gróðurhúsalofttegunda og stuðlað að hringrás í landbúnaði og fiskeldi.
Loftfirrt gerjun er ferli þar sem örverur brjóta niður lífrænt efni án súrefnis. Við það myndast lífgas sem hægt er að nota til orkuframleiðslu og melta sem er næringarrík afurð notuð sem lífrænn áburður.
Öllu lífrænu efni er ekið inn í verksmiðjuna í lokuðum flutningseiningum og öll framleiðsla fer fram innanhúss þar sem besta fáanlega tækni er notuð til að lágmarka lykt. Til að draga úr lykt eru notaðar öflugar síur, loftræsting og önnur hreinsitæki. Stöðugt er fylgst með framleiðslunni til að tryggja að áhrif á nærsamfélagið verði sem minnst.
Aldrei er hægt að tryggja að engin lykt fylgi starfsemi af þessu tagi en ljóst er að hægt er að halda henni í algjöru lágmarki með bestu fáanlegu tækni, skilvirkum verkferlum og góðu eftirliti.
Frá árinu 2019 hefur verið starfrækt lífgas- og áburðarver í Færeyjum sem meðhöndlar meðal annars fiskeldismykju og kúamykju. Verið er staðsett 1,8 km frá íbúðabyggð og einungis 1 km frá viðburðahöll fyrir 5.000 manns.
Hér á eftir að bæta við upplýsingum um fjölda kvartana og almennt um viðhorf til Forka.
Mikil áhersla er lögð á snyrtilegt aðgengi og hreinlæti við lífgas- og áburðarverið. Allt lífrænt efni er unnið í lokuðu kerfi og engin vinnsla eða geymsla fer fram utandyra.
Hér fyrir neðan má sjá myndir frá lífgasverinu FÖRKA í Færeyjum.
Afurðir
Verið framleiðir lífgas annars vegar og hins vegar lífrænan áburð.
Við loftfirrtu gerjunina myndast lífgas sem er safnað, hreinsað og nýtt við framleiðslu á rafmagni og hita. Að auki er hægt að aðskilja koldíoxíð og metan, sem eru meginþættir lífgassins, og nýta þau hvort í sínu lagi. Hreint metan má til dæmis nota sem eldsneyti (LNG eða CNG), en koldíoxíð má nýta í margvíslegum tilgangi.
Eftir gerjunina stendur eftir næringarrík melta sem er unnin í lífrænan áburð með framleiðsluaðferðum og ferlum sem tryggja gæði og öryggi. Áburðurinn er næringarríkur og hentugur fyrir landbúnað og kemur í stað tilbúins áburðar.
Nákvæmt tekjumódel verkefnisins er enn í vinnslu. Markmið Terraforming LIFE er að þróa sjálfbæran farveg fyrir hliðarstrauma frá fiskeldi, lágmarka kostnað við förgun á fiskeldismykju og draga úr kostnaði við innflutning á tilbúnum áburði með því að bjóða bændum upp á innlendan lífrænan áburð.
Fyrir áhugasama má nefna að lífgasverið FÖRKA í Færeyjum, í eigu Bakkafrost, hefur tvo tekjustrauma. Annars vegar er notuð ljósvél sem breytir lífgasinu í rafmagn sem er selt inná netið. Hins vegar greiða önnur landeldisfyrirtæki í Færeyjum móttökugjald fyrir að láta verið meðhöndla sína fiskamykju eða dauðfisk. Færeyskir bændur skaffa kúamykju án endurgjalds og fá lífrænan áburð til baka án kostnaðar.
Megináherslan er á sjálfbærni, að draga úr förgun og styðja við bændur. Verið hefur verið starfrækt síðan árið 2020 og hefur reksturinn haldist í jafnvægi.
Annað
Endurnýting næringarefna er lykilatriði í sjálfbærum landbúnaði. Fiskeldismykja og búfjármykja innihalda mikilvæg næringarefni eins og fosfór, köfnunarefni og kalíum, sem plöntur þurfa til vaxtar. Fosfór er til að mynda takmörkuð auðlind sem erfitt er að endurnýja. Ef þessi efni tapast úr náttúrulegu hringrásarkerfi, til dæmis með því að skila úrgangi ekki aftur í jarðveginn, glatast verðmæti þeirra og það eykur þörf á innflutningi tilbúins áburðar. Með því að endurnýta næringarefni styrkjum við jarðveginn, minnkum umhverfisáhrif og tryggjum að þessi takmörkuðu hráefni nýtist til framtíðar.
Munurinn liggur bæði í uppruna og áhrifum á jarðveginn.
Tilbúinn áburður er framleiddur með efnafræðilegum aðferðum úr hráefnum eins og köfnunarefnisgasi, fosfati og kalíumsteindum. Hann veitir plöntum næringarefni fljótt og í nákvæmlega mældum hlutföllum en hefur lítil áhrif á lífrænt innihald jarðvegs. Langvarandi notkun getur dregið úr lífvirkni í jarðvegi og gert hann háðari innfluttum næringarefnum.
Lífrænn áburður, aftur á móti, er unninn úr lífrænum efnum eins og dýra- og fiskúrgangi eða plöntuleifum. Hann losar næringarefni hægar, bætir jarðveginn með lífrænum efnum og eflir örverulíf. Þannig styrkir hann náttúrulegt næringarefnahringrásarkerfi og stuðlar að sjálfbærum landbúnaði.
Í stuttu máli má segja að tilbúinn áburður gefi skjóta næringu, en lífrænn áburður byggi heilbrigðan jarðveg til framtíðar.
Árið 2025 er fiskeldismykja að mestu nýtt í landgræðsluverkefnum víða um land en það er ekki lausn sem hægt er að reiða sig á þegar framleiðslan eykst. Gróflega áætlað er gert ráð fyrir um 2.000 tonn af fiskeldismykju frá öllum landeldisfyrirtækjunum á Íslandi árið 2025. Fyrirséð er að árið 2031 verði heildarmagn lífræns úrgangs frá greininni komin upp í 150 þúsund tonn á ári. Öllum aðilum í landeldi er gert skylt að halda eftir fiskeldismykjunni og því er mikilvægt að finna sjálfbæran farveg fyrir hana.
Samkvæmt Matvælastofnun voru flutt inn 55.000 tonn af tilbúnum áburði árið 2024.
Sorpa, sem fer með úrgangsmál á höfuðborgarsvæðinu, rekur eina lífgasverið sem starfandi er á Íslandi. Sorpa nýtir lífrænan úrgang frá heimilum og atvinnulífi til að framleiða metan, sem er nýtt sem grænt eldsneyti í samgöngum og í iðnaði t.d. til kaffibrennslu.
Nafnið vekur hjá mörgum hugmyndir um vísindaskáldskap en merkingin er öllu jarðbundnari. Orðið „terra“ kemur úr latínu og þýðir jörð og „forming“ vísar til umbreytingar – að umbreyta efni úr jörðu aftur í jörðu. „LIFE“ vísar til Loftslags- og umhverfisáætlunar Evrópusambandsins sem styrkir verkefnið.
Fæðuöryggi snýst um að tryggja að fólk hafi stöðugan aðgang að nægjanlegum, öruggum og næringarríkum mat. Það felur í sér að framleiðsla, dreifing og aðgengi að matvælum séu traust og stöðug, jafnvel þótt upp koma truflanir eins og veðurhamfarir, sjúkdómar í dýrum eða innflutningshöft.
Terraforming LIFE stuðlar að fæðuöryggi með því að nýta lífræna hliðarstrauma úr fiskeldi og búfjárrækt, eins og fiskeldismykju og búfjármykju, til framleiðslu á lífrænum áburði. Þessi áburður er ríkulegur af næringarefnum eins og köfnunarefni (N), fosfór (P) og kalíum (K), sem eru dýrmæt fyrir ræktun matvæla. Með því að endurnýta þessi næringarefni í stað þess að tapa þeim, styrkir verkefnið innlenda matvælaframleiðslu, minnkar þörf á innflutningi tilbúins áburðar og stuðlar að sjálfbærum landbúnaði, sem allt saman eykur stöðugleika í framleiðslu og aðgengi að matvælum á Íslandi.
SENDU OKKUR SPURNINGU HÉR FYRIR NEÐAN
HAFÐU SAMBAND
Ertu með spurningu eða vantar þig frekari upplýsingar? Fylltu út formið hér fyrir neðan og við höfum samband um hæl.
